پ. م. حبیب‌پور
بنا بر اسناد و شواهد موجود فکر ایجاد زبانی بین‌المللی حداقل چهارصد سال پیش به‌وجود آمد. وقتی انقلاب صنعتی منجر به کوتاه شدن راه‌ها و تماس‌های روز افزون مردمان گوناگون با یکدیگر شد مشکل ایجاد ارتباط در بین آنان به دلیل ناآشنایی با زبان‌های یکدیگر بیشتر خود را نشان داد. فکر ایجاد زبانی آسان که همه بتوانند به سرعت آن را فرا گیرند از همین جا سرچشمه گرفت زیرا همگان به زودی دریافتند که فراگیری زبان‌های بیگانه بسیار دشوار است.
انسان علیرغم گذشت قرن‌ها و به‌وجود آوردن ده‌ها زبان ابداعی و در راس همه آنها زبان اسپرانتو، هنوز با این مشکل دست به گریبان است و در حال حاضر نیز با توجه به طرز فکر بیشتر مردمان در نقاط گوناگون جهان و علل مختلف ناشی از اوضاع سیاسی و اقتصادی، نظامی، ملی و نژادی و… به‌نظر نمی‌رسد که به‌این زودی‌ها رفع شدنی باشد. اگر جز این می‌بود اسپرانتو پس از گذشت بیش از یک سده باید موقعیتی متفاوت با وضع فعلی آن می‌داشت.
اما انسان جدا از زبان گفتاری از همان سده‌های آغازین تمدن خود و از همان دوران غارنشینی دارای نوعی وسیله بیان به‌منظور ارتباط متقابل بوده که آن را تا حال حاضر نیز حفظ کرده و از آن به‌عنوان نوعی زبان بین‌المللی یاد می‌کند و آن را زبان هنر می‌نامد.
در زبان هنر مفاهیم نه با واژگان که با احساس‌ها و عواطف مشترک در همه انسان‌ها بیان و درک می‌شوند وقتی نقش‌های درون غارها در گوشه و کنار جهان را نگاه می‌کنیم برای درک مفاهیم آنچه که انسان‌های غارنشین خالق آنها در نظر داشته‌اند نیازی به واژگان احساس نمی‌کنیم چه خالقین آن آثار نیز نیازی به واژگان نداشته‌اند.
زیبایی یک منظره‌ی چشم‌نواز، یک آواز خوش، یک حرکت موزون و یک نگاه مهربان را تقریباً همه‌ی آدم‌ها بدون یاری واژگان احساس می‌کنند. با مطالعه آثار هنری ملت‌ها بهتر و آسان‌تر با خلق و خو و روحیات و علایق آن ملت آشنا می‌شویم. با نگاهی حتی گذرا به آثار هنری ملت‌های گوناگون جهان به‌آسانی پی می‌بریم که انسان در همه جا و در همه حالت دوستدار زیبایی است، او زیبایی را نه فقط در شکل ظاهری پدیده‌ها بلکه در عمق روابط خود با جهان و موجودات دیگر می‌جوید. او همه چیز را زیبا می‌خواهد و به این دلیل انسان و زندگی‌اش از مضامین همیشگی و مسایل مطرح شده در هنر او بوده و خواهند بود. مضامین و محتوای هنری ملل گوناگون در مجموع حاکی از آن‌اند که بیشتر انسان‌ها همیشه طالب زندگی صلح‌آمیز و دوستی و عشق و محبت هستند و مردمان شرافتمند در هر جای جهان همیشه به‌خاطر این خواست‌های شریف تلاش و مبارزه کرده‌اند و تا پای جان نیز ایستاده‌اند. اسپرانتو ثمره یکی از این گونه تلاش‌ها است.
دکتر زامنهوف بنیانگذار آن می‌نویسد: «اندیشه‌ی برقراری صلح و حس تفاهم جویی میان انسان‌ها جوهر و هدف تمام زندگی‌ام بوده است.» انگیزه و علت اصلی خلق زبان اسپرانتو نیز برای تحقق بخشی از این اندیشه بوده است.
این زبان در عمل نیز علیرغم مشکلات و موانع گوناگون توانسته است تا حدی در خور توجه در راستای اهداف انسانی خالق آن گام بردارد. یکپارچگی و انسجام و زیبایی این زبان آن را در کنار شاهکارهای هنری جهان قرار می‌دهد نقش سازنده آن در برقراری ارتباط مستقیم و بی‌واسطه در بین انسان‌ها به‌منظور ایجاد تفاهم و همدلی به‌مانند نقشی است که عموما همه هنرها دارند.
گفته می‌شود که زبان هنر زبان صلح و دوستی است. اسپرانتو نیز بنا بر ماهیت آن در چنین پایگاهی قرار دارد. هنر پیام‌آور زیبایی است و لاجرم زشتی‌هایی مثل بیگانگی و دشمنی و جنگ‌افروزی و بی‌عدالتی را برنمی‌تابد.
اسپرانتو نیز با گشودن درهای گفتگوی مستقیم در بین انسان‌ها و هموار کردن راه‌های صلح و دوستی همگام با هنر چنین رسالتی را برعهده دارد. انسان در این جهان پهناور خانه کوچکی دارد به‌نام زمین. در این خانه کوچک اما همه چیز به اندازه کافی برای همگان وجود دارد. لیکن او متاسفانه هنوز به آن حد از کمال نرسیده که بتواند از آنچه دارد به‌گونه‌ای استفاده کند که برابری و عدالت بین او و همنوعانش برقرار باشد.
او هنوز از همنوع خود می‌ترسد، چون او را نمی‌شناسد و از ترس او به‌دور خود حصاری هر چه بلندتر می‌کشد. حصارهای بیگانگی و دشمنی مولود جهل انسان، قرن‌هاست که پا برجا هستند. این حصارها آنگاه فرو خواهند ریخت که انسان‌ها دریابند که همه مانند یکدیگرند و زمین خانه‌ی همه‌ی آنها و نعمت‌های آن به‌گونه‌ای یکسان از آن همه‌ی انسان‌هاست.
انسان‌های نیک تاکنون تلاش‌های بسیاری به‌خاطر این هدف والا انجام داده‌اند و می‌دهند.
اسپرانتو مظهر یکی از این تلاش‌ها در عرصه ی زبان است. ★
